Co to jest kolka niemowlęca?
Brytyjska NHS opisuje kolkę jako sytuację, w której zdrowe dziecko dużo płacze bez oczywistej przyczyny. Jest częsta, a jej przyczyna nie jest znana. NHS i Amerykańska Akademia Pediatrii (AAP) wymieniają niedojrzałość przewodu pokarmowego i układu nerwowego, wrażliwość na bodźce, a u części dzieci alergię na białko mleka krowiego.
Przez lata kolkę rozpoznawano według reguły trójek: płacz ponad 3 godziny dziennie, co najmniej 3 dni w tygodniu, przez co najmniej tydzień według NHS i Medycyny Praktycznej (mp.pl) albo 3 tygodnie według pisma lekarzy rodzinnych AAFP i przeglądu Cochrane.
Kryteria rzymskie IV z 2016 roku odeszły od liczenia godzin, bo według przeglądu Zeevenhooven i współpracowników granica 3 godzin była arbitralna. Liczy się to, że płacz jest długi i nie da się go ukoić. Kolkę rozpoznaje się u dziecka poniżej 5. miesiąca, gdy płacz, marudzenie lub rozdrażnienie wracają, trwają długo, nie mają widocznej przyczyny, a rodzice nie mogą im zapobiec ani ich zakończyć. Dziecko nie może mieć gorączki, objawów choroby ani słabego przybierania na wadze.
Według mp.pl kolka nie jest chorobą, tylko przejściowym zaburzeniem, które mija samo i według dostępnych badań nie wpływa na dalszy rozwój dziecka. Jeśli dziecko dobrze przybiera na wadze i rozwija się prawidłowo, badania nie są potrzebne.
Kiedy zaczyna się kolka i do kiedy trwa?
Płacz zdrowych niemowląt naturalnie narasta w pierwszych tygodniach: według NHS od około 2. tygodnia, a według AAP ze szczytem około 6. tygodnia. Przy kolce dziecko płacze wyraźnie więcej i trudniej je uspokoić. Terminy w źródłach nieco się różnią:
| Źródło | Kiedy się zaczyna | Kiedy zwykle mija |
|---|---|---|
| NHS | gdy dziecko ma kilka tygodni | do 3.-4. miesiąca |
| AAP | zwykle między 2. a 4. tygodniem | do 3.-4. miesiąca, czasem trwa do 6. miesiąca |
| mp.pl (Szymański, Pejcz) | około 3. tygodnia | około 4. miesiąca, najpóźniej około 5. miesiąca |
| Kryteria rzymskie IV | przed ukończeniem 5. miesiąca | przed ukończeniem 5. miesiąca |
Jeśli bardzo dużo płacze noworodek w pierwszych dniach życia, najpierw trzeba sprawdzić karmienie i przyrost masy ciała, o czym piszemy w artykule o spadku wagi noworodka. NHS radzi zgłosić się do lekarza, jeśli objawy przypominające kolkę trwają po ukończeniu 4. miesiąca.
Jakie są objawy kolki u noworodka i niemowlęcia?
Według NHS i AAP w czasie napadu kolki dziecko zwykle:
- płacze długo i intensywnie, często krzyczy i trudno je ukoić,
- zaciska piąstki, czerwienieje na twarzy,
- podkurcza nóżki do brzucha albo je prostuje, wygina plecy,
- ma burczenie w brzuszku albo oddaje dużo gazów,
- płacze najczęściej o tej samej porze, zwykle po południu i wieczorem.
Między napadami dziecko z kolką je, przybiera na wadze, nie ma gorączki i zachowuje się jak zwykle. Jeśli płaczowi towarzyszą gorączka, wymioty, krew w stolcu albo senność, to nie jest kolka.
Kolka czy głód? Jak odczytać płacz dziecka
Zanim uznasz płacz za kolkę, sprawdź zwykłe przyczyny. NHS wymienia głód, brudną pieluchę, zmęczenie, potrzebę bliskości, gazy, zbyt ciepło lub zimno, nudę i nadmiar bodźców. Mp.pl radzi utrzymywać w pokoju 20-21 stopni.
Płacz to późny sygnał głodu. NHS Grampian dzieli sygnały na trzy etapy:
| Etap | Co robi dziecko | Co zrobić |
|---|---|---|
| Wczesne sygnały | porusza się przez sen, otwiera buzię, obraca główkę i szuka piersi | to najlepszy moment na karmienie |
| Sygnały średnie | przeciąga się, rusza się coraz więcej, wkłada rączkę do buzi | karm jak najszybciej |
| Późne sygnały | płacze, rzuca się, czerwienieje | najpierw uspokój, przytul albo połóż skóra do skóry, potem karm |
NHS radzi też podawać pierś dla ukojenia. Płaczowi w kolce rodzice nie mogą zapobiec ani go zakończyć, także karmieniem. Jeśli dziecko płacze przy karmieniu albo słabo przybiera na wadze, problemem może być samo karmienie. NHS radzi wtedy sprawdzić ułożenie i przystawienie do piersi, w czym pomoże położna. Jeśli karmienie boli ciebie, przeczytaj artykuł o bólu przy karmieniu piersią.
Jak pomóc dziecku na kolkę?
Nie ma sposobu, który zawsze działa. NHS, AAP i mp.pl proponują:
- Noś i przytulaj, także w chuście lub nosidle. Kołysz, mów, śpiewaj.
- W trakcie karmienia trzymaj dziecko możliwie pionowo, żeby połykało mniej powietrza, a po karmieniu pomóż mu odbić.
- Kołysz dziecko na ramieniu, w łóżeczku lub w wózku, wyjdź na spacer albo przejedź się samochodem. Jeśli zaśnie w foteliku, przełóż je jak najszybciej na płaską, twardą powierzchnię.
- Włącz jednostajny szum w tle, na przykład wentylator. AAP przestrzega, żeby nigdy nie kłaść dziecka na pralce ani suszarce.
- Połóż dziecko brzuszkiem na swoich kolanach i delikatnie gładź je po plecach. Jeśli zaśnie, odłóż je do łóżeczka na plecy.
- Ciepła kąpiel albo delikatny masaż brzuszka i pleców uspokajają część dzieci, choć inne denerwują.
- Ogranicz hałas, mocne światło i wizyty gości. Nie narażaj dziecka na dym papierosowy.
- Smoczek uspokaja część dzieci, choć niektóre go nie chcą.
- Karm jak dotąd. NHS radzi nie zmieniać przy kolce sposobu karmienia.
Mp.pl radzi prowadzić przez tydzień dzienniczek płaczu, żeby ocenić, czy dana metoda działa, i skonsultować się z lekarzem, zanim kupisz preparaty na kolkę albo zmienisz sposób karmienia.
Krople na kolkę, probiotyki, zioła: czy działają?
Według mp.pl niewielka liczba badań i ich słaba jakość nie pozwalają wskazać jednoznacznie skutecznej metody. Tak wygląda stan wiedzy:
| Preparat lub metoda | Co mówią źródła |
|---|---|
| Krople z symetykonem (na gazy) | W przeglądzie AAFP symetykon nie działał lepiej niż placebo. Mp.pl ocenia go jako prawdopodobnie nieskuteczny. NHS nie zaleca kropli na kolkę, bo nie ma dowodów, że pomagają. |
| Krople z laktazą | Według mp.pl prawdopodobnie nieskuteczne. Przegląd Cochrane z 2018 roku znalazł trzy badania, ale żadne nie dało danych, które dałoby się przeanalizować. |
| Probiotyk L. reuteri DSM 17938 | Najlepiej przebadany, może skracać płacz u dzieci karmionych piersią (szczegóły poniżej). NHS nie zaleca probiotyków na kolkę. |
| Herbatki i krople ziołowe | Pojedyncze badania pokazały mniej płaczu po ekstrakcie z kopru włoskiego, rumianku i melisy, ale według AAFP potrzeba więcej badań, a NHS ich nie zaleca. Działania wody typu gripe water nie potwierdzono, a może szkodzić. |
| Chiropraktyka, osteopatia, terapia czaszkowo-krzyżowa | NHS radzi ich unikać: dowodów jest mało, a mogą zaszkodzić dziecku. Przegląd Cochrane z 2012 roku uznał badania za małe i obciążone błędem. Gdy rodzice nie wiedzieli, czy dziecko było poddane terapii, poprawa nie była istotna, a danych o bezpieczeństwie jest za mało. Starsze opracowanie na mp.pl z 2014 roku oceniało te metody łagodniej. |
O probiotykach źródła mówią różne rzeczy. W metaanalizie Sung i współpracowników z 2018 roku (4 badania, 345 niemowląt) L. reuteri DSM 17938 skracał płacz średnio o około 25 minut dziennie po 21 dniach, wyraźnie u dzieci karmionych piersią, a nieistotnie u karmionych mlekiem modyfikowanym. Europejskie towarzystwo gastroenterologii dziecięcej ESPGHAN w 2023 roku pozwala go rozważyć u dzieci karmionych piersią (słabe zalecenie), a dla karmionych mieszanką nie wydaje zalecenia. Przegląd Zeevenhooven zwraca uwagę, że jedno większe badanie nie potwierdziło korzyści. Mp.pl przestrzega, że wiele probiotyków w aptece zawiera inne szczepy, których skuteczności nie wykazano. Probiotyk wybierz razem z lekarzem.
Nie podawaj dziecku leków na kolkę bez rozmowy z lekarzem. AAFP opisuje na przykład dicyklominę, która zmniejszała płacz, ale u niemowląt poniżej 6. miesiąca jest przeciwwskazana, bo może powodować bezdech.
Kolka a karmienie piersią: czy dieta mamy ma znaczenie?
Tu źródła wyraźnie się różnią. NHS pisze, że mama karmiąca piersią nie musi zmieniać diety. AAP dopuszcza odstawianie po jednym produkcie, na przykład nabiału, kofeiny, cebuli lub kapusty, z efektem po około 2 tygodniach. Mp.pl proponuje tydzień bez nabiału, jajek, soi, pszenicy, ryb i orzechów, a bez wyraźnej poprawy powrót do zwykłej diety.
Przegląd Cochrane z 2018 roku ocenił badania nad dietą w kolce jako nieliczne i bardzo niskiej jakości i nie zalecił żadnej zmiany. Nie zaczynaj więc na własną rękę ostrej diety eliminacyjnej. AAP radzi omówić każdą zmianę z pediatrą, a jeśli lekarz podejrzewa alergię na białko mleka krowiego, zaplanuje dietę razem z tobą.
Przy karmieniu mlekiem modyfikowanym mp.pl, AAP i AAFP dopuszczają, po rozmowie z lekarzem, próbę z mieszanką o hydrolizowanym białku, choć Cochrane ocenia wyniki takich mieszanek jako niespójne. Według mp.pl bez wyraźnej poprawy po tygodniu wraca się do poprzedniego mleka.
Ciągły płacz niemowlaka: kiedy do lekarza, a kiedy dzwonić pod 112?
Według przeglądu Zeevenhooven mniej niż u 5 na 100 dzieci z nieukojonym płaczem znajduje się chorobę, która go wyjaśnia, ale tych dzieci nie wolno przeoczyć. Ufaj swojej intuicji: znasz swoje dziecko najlepiej. Jeśli nie wiesz, do której grupy należy objaw, wybierz pilniejszą.
| Co zrobić | Objawy |
|---|---|
| Dzwoń pod 112 | Drgawki. Sina, szara, blada albo marmurkowa skóra, usta lub język. Dziecko nie reaguje, jest wiotkie albo trudno je dobudzić. Trudności z oddychaniem: postękiwanie, zapadanie się skóry pod żebrami, szybki oddech. Wysypka, która nie blednie po uciśnięciu. Powtarzające się, gwałtowne wymioty. Brak mokrej pieluchy od 8 godzin. Słaby albo przenikliwy, piskliwy płacz, inny niż zwykle. |
| Pilnie do lekarza, tego samego dnia | Gorączka: u dziecka poniżej 3. miesiąca 38 stopni lub więcej, w wieku 3-6 miesięcy 39 stopni lub więcej. Wymioty lub nasilone ulewanie. Biegunka albo krew w stolcu. Dziecko mało je. Nagła zmiana zachowania. |
| Do lekarza lub położnej w najbliższych dniach | Dziecko słabo przybiera na wadze. Płacz trwa po ukończeniu 4. miesiąca. Nic nie pomaga albo martwi cię płacz. Czujesz, że sobie nie radzisz. |
Wieczorem, w nocy i w dni wolne działa nocna i świąteczna opieka zdrowotna (według NFZ w dni robocze od 18:00 do 8:00, a w dni wolne całodobowo). Na SOR można zgłosić się bez skierowania. Nie musisz prowadzić sama: poproś kogoś o podwiezienie albo wezwij karetkę. Niepokojące stolce opisujemy w artykule o kupie noworodka.
Gdy masz dość: nigdy nie potrząsaj dzieckiem
Wielogodzinny płacz wyczerpuje każdego, a złość i bezradność nie znaczą, że jesteś złym rodzicem. AAFP wiąże kolkę z depresją poporodową i z zespołem dziecka potrząsanego, dlatego warto mieć plan na chwilę, w której puszczają nerwy.
Nigdy nie potrząsaj dzieckiem, nawet przez chwilę. Według NHS gwałtowne ruchy głowy mogą uszkodzić mózg, a według AAP potrząsanie może spowodować ślepotę, uszkodzenie mózgu lub śmierć. Neuropsycholożka Anita Franczak-Young zwraca uwagę w wywiadzie dla mp.pl, że dziecko po potrząśnięciu zwykle milknie, i właśnie to jest pułapką.
Gdy czujesz, że narasta w tobie złość:
- Jeśli ktoś dorosły jest obok, przekaż mu dziecko.
- Jeśli jesteś sama, połóż dziecko na plecach w łóżeczku lub wózku, bez kocyków i zabawek, i sprawdź, że jest bezpieczne.
- Wyjdź z pokoju i zamknij drzwi. Daj sobie 10-15 minut: weź głęboki oddech i policz do 10, posłuchaj muzyki, zadzwoń do kogoś bliskiego.
- Dziecko może w tym czasie płakać. AAP radzi zaglądać do niego, ale nie brać go na ręce, dopóki się nie uspokoisz.
Jeśli czujesz się bezradna albo przygnębiona, powiedz o tym położnej lub lekarzowi. Możesz też zadzwonić pod bezpłatny, całodobowy numer 800 70 2222 do Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym. O tym, jak odróżnić zmęczenie od depresji, piszemy w artykule o baby blues. Jeśli doszło do potrząśnięcia, a dziecko jest senne, wymiotuje, ma drgawki lub problem z oddychaniem, dzwoń natychmiast pod 112 i powiedz, co się stało.
Jak położna może pomóc przy kolce?
Po porodzie położna POZ odbywa w ramach NFZ co najmniej 4 bezpłatne wizyty patronażowe w domu. Pierwsza wypada najpóźniej w ciągu 48 godzin (bez sobót, niedziel i świąt) od zgłoszenia urodzenia dziecka lub wypisu ze szpitala. Według standardu opieki okołoporodowej położna podczas tych wizyt między innymi:
- ocenia stan zdrowia dziecka, jego rozwój fizyczny i przyrost masy ciała,
- ocenia, jak często i jak długo dziecko je, czy chętnie ssie, czy jest nasycone i czy ulewa,
- ocenia piersi mamy, jamę ustną dziecka, technikę karmienia i skuteczność ssania,
- doradza w opiece nad dzieckiem i w radzeniu sobie ze stresem,
- ocenia, na czyją pomoc możesz liczyć w domu, i podpowiada bliskim, jak cię wspierać.
Dzięki temu położna może odróżnić kolkę od kłopotu z karmieniem albo za małego przyrostu wagi, które też dają płacz. Jeśli problem wykracza poza jej kompetencje, mówi o potrzebie konsultacji lekarskiej lub psychologicznej. Po wizytach patronażowych opiekę nad dzieckiem przejmuje według standardu pielęgniarka POZ, a położna POZ nadal może wspierać cię w karmieniu piersią. Możesz też umówić prywatną wizytę domową położnej albo konsultację laktacyjną, żeby ktoś spokojnie obejrzał karmienie i zważył dziecko. Rozpoznanie choroby i leczenie należą do lekarza.
