Cukrzyca ciążowa i test OGTT: kiedy, jak się przygotować, jakie są normy i co dalej

Cukrzyca ciążowa (GDM, od angielskiego gestational diabetes mellitus) to według standardów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego (PTG) różnego stopnia zaburzenia tolerancji glukozy, które po raz pierwszy wystąpiły albo zostały wykryte w ciąży. Odróżnia się ją od cukrzycy przedciążowej, czyli takiej, którą kobieta miała jeszcze przed zajściem w ciążę.

W przeglądzie z 2016 roku Katarzyna Cypryk z Kliniki Diabetologii w Łodzi opisuje, że w ciąży rośnie oporność tkanek na insulinę, bo rosną stężenia hormonów ciążowych: estrogenów, progesteronu i laktogenu łożyskowego. U większości kobiet organizm odpowiada na to większą produkcją insuliny. U kobiet z GDM ta produkcja rośnie za mało i poziom glukozy we krwi jest zbyt wysoki. W pracy szacuje się, że cukrzyca ciążowa może dotyczyć nawet ponad 10% ciężarnych, a częstsze rozpoznania wiążą się z późniejszym wiekiem ciąży, nadwagą i otyłością oraz z nowymi, niższymi progami diagnostycznymi.

Glukoza przechodzi przez łożysko, więc wysoki poziom u mamy oznacza wysoki poziom u dziecka. Według tej samej pracy cukrzyca ciążowa zwiększa ryzyko nadmiernego wzrastania płodu (makrosomii), nadciśnienia ciążowego, porodu przez cięcie cesarskie i dystocji barkowej, a u noworodków hipoglikemii i hiperbilirubinemii, czyli podwyższonego poziomu bilirubiny, który objawia się żółtaczką. W większości przypadków GDM przebiega łagodnie, a po rozpoznaniu można ją leczyć. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) zaleca, żeby w trakcie leczenia dążyć do wartości glikemii takich, jakie mają zdrowe ciężarne.

Dlatego według Cypryk badaniom w kierunku GDM powinny być poddawane wszystkie ciężarne, a nie tylko te z grupy ryzyka. Standard organizacyjny opieki okołoporodowej (Dz.U. 2026 poz. 1140) przewiduje takie badanie w każdej ciąży. Pełny harmonogram badań znajdziesz w artykule o badaniach w ciąży na NFZ.

Standard opieki okołoporodowej przewiduje dwa momenty. Przy pierwszej wizycie w ciąży, do 10. tygodnia, oznacza się glukozę na czczo, a kobietom z czynnikami ryzyka cukrzycy ciążowej robi się już wtedy test OGTT. Między 24. a 28. tygodniem ciąży wykonuje się test z 75 g glukozy z trzema pomiarami: na czczo, po 1 godzinie i po 2 godzinach od wypicia roztworu.

Zalecenia PTD z 2026 roku opisują to samo w formie algorytmu. Wszystkie ciężarne powinny być diagnozowane jak najszybciej po rozpoznaniu ciąży. W grupie ryzyka od razu robi się OGTT, a u pozostałych kobiet oznacza się glikemię na czczo, i od jej wyniku zależy dalszy plan:

Kobiety z grupy ryzyka robią OGTT już przy pierwszej wizycie. Jeśli wynik jest prawidłowy, test powtarza się w 24.-28. tygodniu. PTD zastrzega też, że jednorazowa glikemia na czczo w pierwszym trymestrze między 92 a 125 mg/dl nie jest podstawą do rozpoznania hiperglikemii w ciąży. Potrzebny jest do tego test OGTT, wykonany po odpowiednim przygotowaniu.

Test jest bezpłatny, jeśli robisz go w placówce z umową z NFZ, bo należy do badań ze standardu.

Wynik testu zależy od tego, jak go wykonano, dlatego warunki są opisane dokładnie. Poniżej znajdziesz je według zaleceń PTD, standardów PTG i przeglądu Cypryk. W szczegółach źródła nieco się różnią, więc jeśli laboratorium daje ci własną instrukcję, trzymaj się jej.

• Przez co najmniej 3 dni przed badaniem jedz normalnie i nie ograniczaj węglowodanów. PTG podaje, że chodzi o nie mniej niż 150 g węglowodanów na dobę przy zwykłej aktywności fizycznej, a PTD pisze, że test robi się bez wcześniejszego ograniczania węglowodanów.
• Przyjdź na czczo. PTD wymaga co najmniej 8 godzin bez jedzenia i picia, z wyjątkiem wody. PTG podaje 8-14 godzin od ostatniego posiłku, przegląd Cypryk 8-12 godzin, a brytyjska NHS 8-10 godzin. Pierwszą krew pobiera się przed wypiciem glukozy.
• Przyjdź wypoczęta, najlepiej rano i po przespanej nocy. Cypryk zaleca odpoczynek przez 30 minut przed badaniem.
• Wypij 75 g glukozy rozpuszczone w 250-300 ml wody, w ciągu 5 minut. Roztwór jest bardzo słodki. Według Cypryk można dodać sok z cytryny albo użyć gotowego, fabrycznie przygotowanego roztworu.
• Przez 2 godziny po wypiciu roztworu siedź w miejscu wykonywania testu. W tym czasie nie jedz, nie pij i nie pal papierosów. Krew pobiera się po 1 i po 2 godzinach od wypicia glukozy.
• Wynik musi pochodzić z laboratorium. PTD zaznacza, że glikemię do diagnostyki oznacza się w osoczu krwi żylnej, a użycie glukometru do rozpoznania jest niedopuszczalne.

PTG wymienia też sytuacje, w których testu się nie wykonuje: w trakcie i w ciągu 72 godzin po podaniu glikokortykosteroidów przyspieszających dojrzewanie płuc płodu oraz w trakcie dożylnej terapii betamimetykami. Jeśli bierzesz takie leki albo zaczynasz źle się czuć w trakcie badania, powiedz o tym personelowi. Całe badanie trwa około 2 godzin po wypiciu roztworu, więc zabierz coś do czytania.

W Polsce stosuje się kryteria IADPSG z 2010 roku i WHO z 2013 roku. PTG zaktualizowało swoje standardy w 2014 roku po zmianie kryteriów przez WHO, a PTD podaje te same wartości w zaleceniach z 2026 roku. Cukrzycę ciążową rozpoznaje się, gdy wynik w jednym z trzech pomiarów mieści się w zakresie z tabeli:

Do rozpoznania wystarczy jeden nieprawidłowy wynik. PTG pisze, że GDM rozpoznaje się, jeśli przynajmniej jedna wartość jest nieprawidłowa, a PTD, że wystarczy spełnienie przynajmniej jednego z kryteriów z tabeli.

Wyższe wartości oznaczają inną kategorię. PTD klasyfikuje jako cukrzycę w ciąży (a nie cukrzycę ciążową) glikemię na czczo od 126 mg/dl (7,0 mmol/l), glikemię w 2. godzinie OGTT od 200 mg/dl (11,1 mmol/l) albo glikemię przygodną od 200 mg/dl z objawami hiperglikemii. PTG zaleca przy powtórzonym wyniku na czczo od 126 mg/dl pilne skierowanie do ośrodka referencyjnego. Przy przygodnej glikemii od 200 mg/dl nie wykonuje się już według PTG testu obciążenia glukozą.

Dla porównania, NHS opisuje w Wielkiej Brytanii test z dwoma pobraniami krwi: na czczo i po 2 godzinach od wypicia roztworu. W Polsce standard i zalecenia przewidują trzy pomiary.

Cypryk wymienia w przeglądzie następujące czynniki zwiększające ryzyko GDM:

• ciąża po 35. roku życia,
• poród dziecka o dużej masie ciała (powyżej 4000 g) w poprzedniej ciąży,
• urodzenie noworodka z wadą rozwojową lub zgon wewnątrzmaciczny w wywiadzie,
• nadciśnienie tętnicze,
• nadwaga lub otyłość,
• cukrzyca typu 2 w rodzinie,
• cukrzyca ciążowa w poprzednich ciążach,
• wielorództwo,
• zespół policystycznych jajników (PCOS).

Według PTG kobiety, które mają BMI równe lub wyższe niż 30 albo przebyły GDM, albo miały kiedykolwiek zaburzenia tolerancji węglowodanów, powinny zrobić OGTT jak najszybciej, nie czekając na 24. tydzień. Lista czynników bywa różna w różnych krajach. Na przykład NHS wymienia wiek powyżej 40 lat, BMI powyżej 30, dziecko urodzone wcześniej z masą 4,5 kg lub więcej, cukrzycę ciążową w przeszłości, cukrzycę u rodzica lub rodzeństwa, pochodzenie z Azji Południowej, Afryki, Karaibów lub Bliskiego Wschodu oraz operację bariatryczną.

Brak czynników ryzyka nie zwalnia z badania. Test w 24.-28. tygodniu dotyczy wszystkich kobiet w ciąży.

Dalszą opiekę prowadzi lekarz, zwykle diabetolog razem z położnikiem. PTD zaleca, żeby kobiety z cukrzycą w ciąży były pod opieką zespołu diabetologiczno-położniczego z doświadczeniem w tej dziedzinie. Podstawą leczenia jest dieta i ruch, a w razie potrzeby insulina. Najważniejsze elementy według PTD z 2026 roku i przeglądu Cypryk:

• Samokontrola glikemii. Mierzysz cukier glukometrem po przeszkoleniu przez pielęgniarkę z doświadczeniem w opiece diabetologicznej. Liczba i pory pomiarów zależą od nasilenia zaburzeń i od leczenia. U kobiet z cukrzycą ciążową leczonych insuliną PTD zaleca ciągłe monitorowanie glikemii (CGM). Przy rozpoznaniu zaleca też oznaczenie HbA1c, ale nie stosuje tego badania w rutynowej kontroli cukrzycy ciążowej.
• Docelowe wartości glikemii (PTD 2026): na czczo i przed posiłkami 70-90 mg/dl (3,9-5,0 mmol/l), w 1. godzinie od rozpoczęcia posiłku 110-140 mg/dl (6,1-7,8 mmol/l), w 2. godzinie 100-120 mg/dl (5,5-6,7 mmol/l), a między 2.00 a 4.00 w nocy 70-90 mg/dl.
• Dieta. PTD podaje orientacyjnie 40-50% węglowodanów (około 180 g na dobę) z przewagą tych o niskim indeksie glikemicznym, 30% białka i 20-30% tłuszczów. Zaleca stałe pory posiłków i podobną ilość węglowodanów w posiłkach, a Cypryk 5-6 posiłków rozłożonych równomiernie w ciągu dnia. Sztuczne słodziki są dozwolone, z wyjątkiem sacharyny. Dietę dobiera się indywidualnie do masy ciała, wzrostu i aktywności.
• Nie głodź się. PTD zwraca uwagę, że badanie ketonów w moczu na czczo może wykryć kobiety, które zbyt mocno ograniczają węglowodany, żeby obniżyć cukier. Kontroluje się też przyrost masy ciała w ciąży.
• Ruch. Jeśli nie ma przeciwwskazań, PTD zaleca aktywność aerobową o umiarkowanej intensywności, a Cypryk spacery, pływanie i ćwiczenia o umiarkowanym nasileniu.
• Insulina, jeśli sama dieta i ruch nie wystarczą. PTD zaleca ją po wyczerpaniu możliwości leczenia behawioralnego. Według Cypryk normalizacja glikemii wymaga insuliny u 20-30% kobiet z GDM.

Leki doustne nie są obecnie rekomendowane przez PTD do leczenia cukrzycy w ciąży. Dotyczy to także metforminy. PTD pisze, że przechodzi ona przez łożysko, a wyniki długofalowych obserwacji dzieci są niejednoznaczne, więc lekiem z wyboru przy nieskutecznej diecie pozostaje insulina. Wyjątkowo dopuszcza metforminę, gdy pacjentka odmawia insuliny. W Wielkiej Brytanii NHS pisze o tabletkach lub insulinie, więc zalecenia różnią się między krajami. Decyzję o leczeniu zawsze podejmuje lekarz.

Standard opieki okołoporodowej zalicza cukrzycę ciążową do czynników ryzyka powikłań okołoporodowych, a w 33.-37. tygodniu przewiduje ocenę ryzyka ze wskazaniem zalecanego miejsca porodu. Poproś osobę prowadzącą ciążę, żeby wyjaśniła, jak twoja cukrzyca wpływa na tę ocenę.

Co do sposobu i terminu porodu, standardy PTG z 2014 roku mówią, że niepowikłana cukrzyca nie jest wskazaniem do porodu zabiegowego ani do przedwczesnego ukończenia ciąży. Cięcie cesarskie rozważa się przy nadmiernej masie płodu, czyli powyżej 4200 g u kobiety o przeciętnym wzroście albo gdy różnica obwodu brzuszka i główki przekracza 4 cm. Po 37. tygodniu przy rozpoznanej nadmiernej masie płodu można rozważyć próbę indukcji porodu. NHS pisze natomiast, że najlepiej urodzić przed ukończeniem 41. tygodnia, a indukcję lub cesarskie cięcie proponuje się, gdy akcja porodowa nie zacznie się sama. Wcześniejsze zakończenie ciąży bywa zalecane, gdy są obawy o zdrowie albo cukier nie jest dobrze kontrolowany.

W trakcie porodu PTD zaleca utrzymywać glikemię w zakresie 100-130 mg/dl (5,6-7,2 mmol/l), a PTG mierzenie stężenia glukozy co 1-2 godziny. Po porodzie zapytaj, jak szpital kontroluje glikemię dziecka. Według Cypryk u noworodków matek z GDM częściej niż u innych występują hipoglikemia (około 9% w tabeli z pracy) i hiperbilirubinemia (około 29%). O żółtaczce noworodka piszemy w osobnym artykule.

U większości kobiet poziom glukozy wraca do normy po porodzie. Mimo to PTD i Cypryk zalecają, żeby każda kobieta po cukrzycy ciążowej została przebadana, bo przebyta GDM zwiększa ryzyko jawnej cukrzycy w kolejnych latach. PTD zalicza takie kobiety do grupy dużego ryzyka cukrzycy i chorób sercowo-naczyniowych. Źródła różnią się terminami kontroli:

Najnowsze z wymienionych polskich zaleceń to PTD z 2026 roku, więc na nich opiera się dziś kontrola po porodzie. PTD zaznacza też, że u kobiet w ciąży i w okresie poporodowym nie należy diagnozować cukrzycy na podstawie HbA1c. Po porodzie zapotrzebowanie na insulinę gwałtownie spada i u większości kobiet można zaprzestać jej podawania.

Karmienie piersią według PTD i Cypryk powinno być szeroko propagowane i zalecane kobietom z cukrzycą ciążową, o ile nie ma innych przeciwwskazań. Jeśli masz kłopoty z karmieniem, przeczytaj o bólu przy karmieniu piersią albo umów konsultację laktacyjną.

Rozpoznanie i leczenie cukrzycy ciążowej należy do lekarzy, a decyzje o diecie leczniczej i insulinie podejmuje zespół diabetologiczno-położniczy. Według standardu ciążę o prawidłowym przebiegu może prowadzić położna, a gdy pojawiają się objawy patologiczne, przekazuje ona pacjentkę pod opiekę lekarza. Wyniki testu OGTT wpisuje się do karty przebiegu ciąży, którą zabierasz na każdą wizytę.

Położna POZ prowadzi bezpłatną edukację przedporodową i po porodzie odwiedza cię w domu w ramach wizyt patronażowych. Może wtedy sprawdzić, jak radzisz sobie z karmieniem, i przypomnieć o badaniu glikemii 6-12 tygodni po porodzie. Położna prywatna może wesprzeć cię w domu w połogu i przy karmieniu piersią, ale nie zastępuje diabetologa ani dietetyka. Jeśli nie masz jeszcze położnej, sprawdź, jak wybrać i zmienić położną POZ.