Nawał pokarmu: ile trwa, jak sobie ulżyć i kiedy to już zapalenie piersi

W pierwszych dniach po porodzie piersi wytwarzają niewielkie ilości siary. Mniej więcej między 3. a 5. dobą produkcja mleka gwałtownie rośnie i piersi stają się większe, cięższe i cieplejsze. Według Akademii Medycyny Karmienia Piersią (ABM) może się to zdarzyć nawet w 9.-10. dobie, choć rzadziej u kobiet, które rodziły już wcześniej. Po cesarskim cięciu pokarm często przychodzi później.

Potocznie każdą taką zmianę nazywa się nawałem, ale WHO odróżnia dwa stany. Fizjologiczne przepełnienie jest normalne: piersi są pełne, a mleko dobrze wypływa. Obrzęk piersi (w literaturze engorgement) to sytuacja, w której piersi wypełnia nie tylko mleko, ale też płyn tkankowy, więc mleko wypływa gorzej, a dziecku trudniej się przystawić.

Fizjologiczne przepełnienie mija szybko, gdy dziecko skutecznie ssie i często opróżnia piersi. NHS tłumaczy, że produkcja mleka potrzebuje kilku dni, żeby dopasować się do potrzeb noworodka, dlatego największy dyskomfort trwa zwykle kilka dni. Jeśli przy obrzęku pojawi się gorączka, według WHO zwykle ustępuje w ciągu 24 godzin.

Uczucie przepełnienia może też wrócić później, na przykład gdy dziecko prześpi dłuższy odcinek nocy albo opuścicie karmienie. To normalne i zwykle mija po kolejnym karmieniu. Jeśli ból i twardość nie słabną, a dziecko nie może się przystawić, nie czekaj, tylko poproś o pomoc położną.

Aktualne zalecenia ABM z 2022 roku i NHS stawiają na łagodne metody, które zmniejszają obrzęk i pomagają dziecku pić, zamiast mechanicznie „opróżniać” piersi. W praktyce sprawdza się to:

• Karm często, na żądanie, gdy tylko dziecko pokazuje wczesne sygnały głodu, takie jak szukanie piersi czy wkładanie rączek do buzi. Płacz to późny sygnał.
• Przed przystawieniem zmiękcz otoczkę metodą odwróconego nacisku: połóż opuszki palców wokół brodawki i delikatnie, ale stale uciskaj w stronę klatki piersiowej przez kilkadziesiąt sekund. Obrzęk cofa się na chwilę i dziecku łatwiej złapać pierś.
• Jeśli otoczka nadal jest twarda, odciągnij ręcznie tylko kilka kropli lub odrobinę mleka, aż zmięknie, a potem przystaw dziecko.
• Po karmieniu i między karmieniami przykładaj zimny okład, na przykład ręcznik zmoczony w zimnej wodzie albo owinięty w materiał lód. ABM podaje, że chłód można stosować nawet co godzinę.
• Stosuj delikatny drenaż limfatyczny: bardzo lekkie, głaszczące ruchy po skórze piersi, bez ugniatania tkanki.
• Noś dobrze dopasowany, podtrzymujący biustonosz do karmienia, który nie uciska piersi.
• W razie bólu możesz przyjąć ibuprofen lub paracetamol w dawce z ulotki. Według NHS oba leki są bezpieczne w czasie karmienia piersią.

Ciepło budzi mieszane opinie. NHS dopuszcza krótki ciepły okład tuż przed karmieniem lub odciąganiem, żeby ułatwić wypływ mleka, ale ostrzega przed mocnym i długim ogrzewaniem. ABM zwraca uwagę, że ciepło rozszerza naczynia i może nasilać obrzęk. Jeśli ciepło ci pomaga, stosuj je krótko, a chłód zostaw na czas po karmieniu.

Odciągaj tylko tyle, ile potrzebujesz dla ulgi albo żeby zmiękczyć otoczkę przed karmieniem. Piersi produkują mleko na zasadzie popytu i podaży, więc im więcej go zabierasz, tym więcej powstaje. NHS i ABM przestrzegają, że odciąganie „do pustej piersi” nakręca nadprodukcję i może nasilić obrzęk oraz stan zapalny.

Laktator ma sens, gdy jesteś rozdzielona z dzieckiem albo nie może ono ssać, na przykład po porodzie przedwczesnym. Wtedy odciągaj z częstotliwością i w ilości zbliżonej do tego, ile zjadłoby dziecko, i ustal plan z położną lub doradczynią laktacyjną.

Zimne liście kapusty to popularny domowy sposób. Przegląd Cochrane z 2020 roku, który objął 21 badań i 2170 kobiet, wskazuje, że mogą nieco zmniejszać ból i twardość piersi w porównaniu ze zwykłą opieką, ale pewność tych danych jest niska lub bardzo niska. Autorzy podkreślają, że nie da się wyciągnąć mocnych wniosków o skuteczności żadnej z badanych metod.

ABM zauważa, że liście kapusty nie okazały się skuteczniejsze od lodu, więc ulgę daje najpewniej sam chłód. Dodaje też, że na liściach kapusty mogą być bakterie Listeria. Jeśli lubisz ten sposób, umyj i schłódź liście, ale zwykły zimny okład zadziała podobnie.

• Mocnego, głębokiego masażu piersi i rozmasowywania twardych miejsc. ABM ostrzega, że nasila to stan zapalny i obrzęk oraz może uszkadzać tkankę.
• Masażerów, wibratorów i elektrycznych szczoteczek do zębów przykładanych do piersi.
• Odciągania laktatorem „do pustej piersi” po każdym karmieniu.
• Długiego, mocnego ogrzewania piersi.
• Pomijania karmień i nagłego przerywania karmienia piersią. Według NHS to może pogorszyć objawy i prowadzić do ropnia.
• Ciasnych ubrań i biustonoszy, które uciskają piersi.
• Olejków, maści i moczenia piersi w roztworach, a w razie bólu także aspiryny, której NHS nie zaleca w tej sytuacji.

ABM opisuje te stany jako jedno spektrum: od obrzęku przy nawale, przez zwężenie przewodów (potocznie zastój lub zatkany kanalik), po zapalenie piersi. Prawidłowo prowadzony nawał nie powinien przejść w zapalenie bakteryjne. Najprościej odróżnić je po tym, czy objawy dotyczą obu piersi, czy jednego miejsca, i czy czujesz się chora.

Mleko z piersi objętej zapaleniem jest bezpieczne dla dziecka, więc nie musisz go odciągać i wylewać. Jeśli lekarz przepisze antybiotyk, zapytaj o lek zgodny z karmieniem piersią, bo większość z nich można stosować bez przerywania karmienia.

Z położną skontaktuj się od razu, gdy dziecko nie może złapać obrzękniętej piersi, karmienie bardzo boli, brodawki są poranione albo mimo częstego karmienia piersi nie miękną. NHS zaleca, żeby w takiej sytuacji jak najszybciej poprosić położną lub specjalistkę laktacyjną o ocenę karmienia, bo poprawa przystawienia najczęściej rozwiązuje problem i zapobiega nawrotom.

Do lekarza zgłoś się pilnie, a gdy stan jest poważny, jedź na SOR lub dzwoń pod 112, jeśli:

• masz gorączkę, dreszcze i czujesz się jak przy grypie, a objawy nie słabną po 12-24 godzinach albo trwają dłużej niż dobę
• część jednej piersi jest zaczerwieniona, gorąca i bolesna, a zaczerwienienie się powiększa
• w piersi pojawia się twardy, bardzo bolesny guz, który nie mija, albo z brodawki wydobywa się ropa
• w dowolnym momencie czujesz się wyraźnie gorzej
• przyjmujesz antybiotyk od 48 godzin i nie ma poprawy

Pomoc w nawale dostaniesz bezpłatnie od położnej POZ. Po porodzie odbywa ona co najmniej 4 wizyty patronażowe w domu, pierwszą w ciągu 48 godzin (bez weekendów i świąt) od zgłoszenia urodzenia dziecka, a wśród jej zadań są konsultacje laktacyjne i wsparcie w problemach z karmieniem. Jeśli potrzebujesz pomocy szybciej lub dłuższej wizyty, na MyMidwife znajdziesz położne z doświadczeniem laktacyjnym, które przyjadą do domu.